تاریخ الفبای ترکی آذری و خطوط رایج فعلی

منشاء زبان ترکی آذری:

زبان ترکی آذری حاصل آمیخته شدن عناصر زبانی دو ایل بزرگ ترکزبان اوغوز  و قبچاق  در طول سالیان دور می باشد. البته ترکان منطقه آناتولی (ترکیه امروزی) هم از نسل همین دو قوم هستند و بالطبع زبان ترکی استانبولی هم از همین دو عنصر اصلی اوغوزی و قبچاقی تشکیل شده است؛ اما در آذربایجان جمعیت اوغوزها بیشتر بوده و زبان نهایی بیشتر از عناصر اوغوزی تاثیر پذیرفته ، در حالیکه در منطقه آناتولی، قبچاق ها  تاثیر قابل توجه تری بر زبان ترکی آن دیار گذاشته اند.
علاوه بر آن میزان تاثیر زبانهای بیگانه بر این دو زبان نیز متفاوت می باشد. ترکی آذری بیشتر تحت تاثیر زبانهای عربی، فارسی و روسی بوده (+) در حالیکه ترکی استانبولی بعد از عربی بیشتر از زبانهای لاتینی تاثیر پذیرفته است.(لینک:منشاء لغات ترکی استانبولی)

تاریخ الفبای ترکی آذری:

در زمانهای باستان ترکان از خطوط گوناگونی برای نگاشتن زبان خود استفاده می کردند، در عین حال برخی قبایل نیز خط خاصی برای نوشتن نداشته اند. پس از اسلام ترکان نیز مانند سایر اقوام مسلمان خط عربی را با تغییراتی در آن پذیرفتند. که این خط تا سال 1929 در جمهوری آذربایجان و تا 1926 در عثمانی و ترکیه رایج بوده و اکنون در منطقه آذربایجان ایران استفاده میشود.خط عربی در دهه 1920در ترکیه و آذربایجان با خط لاتینی-که برای نوشتن ترکی سازگارتر مینمود- جایگزین شد.در سال 1939 حکومت سوسیالیستی شوروی استفاده از خط کریل را برای تمام اقوام اجباری کرد و در نتیجه کریل اصلاح شده آذری تا سال 1991 (استقلال آذربایجان) درمکاتبات رسمی آن جمهوری به کار میرفت. پس از آن دوباره خط لاتین آذری (که این بار بیشتر شبیه لاتین استانبولی طراحی شده بود) در این جمهوری رسمیت یافت.

الفبای فعلی ترکی آذری:

1-خط عربی

که هم اکنون در آذربایجان ایران رواج دارد از لحاظ تلفظ و نوشتار تقریبا مانند فارسی است اما در مورد حروف صدادار کاملا با فارسی متفاوت است. یعنی در ترکی آذری ما 4 نوع تلفظ" او" داریم در حالی که در فارسی فقط دو نوع تلفظ "او" کشیده و "او" کوتاه وجود دارد.مچنین در فارسی معادلی برای تلفظ"ای" (مثل ایلدیریم=رعد و برق) نداریم . تلفظ مشابه ان را می توان در تلفظ a در کلمه انگلیسی about دید.در مورد بقیه حروف تقریبا تلفظ عربی و ترکی این حروف یکسان است.

2- خط لاتینی

خط لاتینی هم اکنون در جمهوری آذربایجان و سایر نقاط آذری نشین خارج از این جمهوری رایج است.البته در نواحی ترک نشین جمهوری روسیه (تاتارستان، باشقیرستان و سایر مناطق) هنوز هم خط کریل قدیمی رواج خود را حفظ نموده است، جمعیت آذری های روسیه بیشتر در شهر های بزرگ روسیه (مسکو، سن پترز بورگ و ...) و نیز در مناطق مجاور جمهوری آذربایجان در قفقاز متمرکزند.خط لاتین فعلی آذربایجان بجز 3 حرف و یک علامت اضافه هیچ تفاوتی با خط ترکی استانبولی ندارد(حروف Xx - Qq - Əə و علامت ' (برای تلفظ حرف ع )در استانبولی وجود ندارد).خط فعلی لاتین (که در برخی نشریات ترکزبان و  محافل ادبی آذربایجان ایران هم به کار میرود) از 32 حرف و یک حرکه تشکیل شده که دارای 9 حرف صدادار است که این تعداد حرف صدا دار در سایر خطوط کم نظیر است.

3- خط کریل (سیریلیک)

این خط در زمان سلطه روسها بر جمهوری آذربایجان ابداع شده و به الفبای رسمی ین جمهوری تبدیل گردید، بعد از استقلال آذربایجان به تدریج با رسم الخط لاتینی جایگزین شد تا اینکه در حوالی سال 2000 طی فرمانی از طرف رییس جمهور وقت رسما منسوخ و ممنوع شد.

مقایسه این سه رسم الخط :

Perso-Arabic Latin Cyrillic Latin IPA —1929 1929–1939 1958–1991 1992— ﺍ A a А а A a [ɑ:] ﺏ B в Б б B b [b] ﺝ Ç ç Ҹ ҹ C c [ʤ] چ C c Ч ч Ç ç [ʧ] ﺩ D d Д д D d [d] ﻩ E e Е е E e [ɛ] ع Ə ə Ə ə Ə ə [æ] ﻑ F f Ф ф F f [f] گ G g Ҝ ҝ G g [gʲ]Ƣ ƣ Ғ ғ Ğ ğ [ɣ] ﺡ,ﻩ H h Һ һ H h [h] ﺥ X x Х х X x [x] ی Ь ь Ы ы I ı [ɯ] ی I i И и İ i [ɪ] ژ Ƶ ƶ Ж ж J j [ʒ] ک K k К к K k [k] ﻕ Q q Г г Q q [g] ﻝ L l Л л L l [l] ﻡ M m М м M m [m] ﻥ N n Н н N n [n] ﻭ O o О о O o [ɔ]Ɵ ɵ Ө ө Ö ö [œ] پ P p П п P p [p] ﺭ R r Р р R r [r] ﺙ,ﺱ,ﺹ S s С с S s [s] ﺵ Ş ş Ш ш Ş ş [ʃ] ﺕ,ﻁ T t Т т T t [t] ﻭ U u У у U u [u] ﻭ Y y Ү ү Ü ü [y] ﻭ V v В в V v [v] ی J j Ј ј Y y [j] ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ Z z З з Z z [z]

/ 0 نظر / 18 بازدید